Dünya’nın Şekli ve Boyutları

 

Dünyanın şekli küreye benzemekle birlikte tam küre değildir. Ekvator çevresi şişkin, kutuplar çevresi basık olanözel şekline Geoid denir.
Dünya’nın geoid şekil almasında;

  • Kendi çevresinde dönerek soğuyup katılaşması etkili olmuştur.

Dünya’nın Boyutları

Dünya’nın Şeklinin Sonuçları

Ekvatordan kutuplara gidildikçe Güneş ışınlarının düşme açısı küçülür. Bunun sonucunda;

  • Sıcaklık Ekvatordan kutuplara doğru azalır.

Örnek:
Normal koşullarda yeryüzünde sıcaklık, Ekvator’dan kutuplara doğru giderek azalır.
Bu durum aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur?
A) Yerin şeklinin
B) Yerin hareketlerinin
C) Hava hareketlerinin
D) Deniz etkisinin
E) Yükseltinin

Çözüm:
Ekvatordan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının düşme
açısı küçüldüğü için sıcaklık azalır. Bu durum Dünya’nın
şeklinden kaynaklanır.
Yanıt A

1. Güneş ışınlarının tutulması Ekvator’dan kutuplara gidildikçe artar.

  • Cisimlerin gölge boyu Ekvator’dan kutuplara doğru uzar.
  • Denizlerdeki buharlaşmaya bağlı oluşan tuzluluk kutuplara gidildikçe azalır.

  • Dağlardaki kalıcı kar (toktağan kar) sınırı kutuplara gidildikçe deniz seviyesine yaklaşır.

  • Nüfus ve yerleşme üst sınırı kutuplara gidildikçe deniz seviyesine yaklaşır.

2. İki meridyen arası mesafe kutuplara gidildikçe daralır.

3. Parelellerin çevre uzunlukları kutuplara doğru gidildikçe azalır.

4. Dünya’nın ekseni etrafındaki çizgisel dönüş hızı ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır.

Örnek:

Yer’in ekseni etrafında dönüşü sırasında, yandaki şekil üzerinde belirtilen yerlerin hangisinde hız en fazladır?

A)1 B)2 C)3 D)4 E)5

Çözüm:
Dünyanın küresel şekli nedeniyle çizgisel dönüş hızı ekvatordan kutuplara azalır.
Yanıt B

Örnek:
a uçağı Kutup Dairesi, b uçağı Yengeç Dönencesi, c uçağı ise Ekvator üzerinde, yerden aynı yükseklikte uçarak Dünya çeresindeki turlarını aynı sürede tamamlıyorlar.
Aşağıdakilerden hangisinde bu uçaklar, hızı en az olandan en fazla olana doğru sıralanmıştır?
A) c < b < a
B) b < c < a
C) c < a < b
D) a < b < c
E) b < a < c

Çözüm:
Hızı en az kutuplara yakın olandır. a uçağının hızı en azdır. b uçağının Ekvator da olan c dene hızı daha azdır.Sıralamanın a < b < c şeklinde olması gerekir. Çünkü Dünyamız küresel bir şekle sahip olduğu için paralellerin uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.
Yanıt D

  • Ekvatordan kutuplara gidildikçe çizgisel hıza bağlı olarak gurub ve tan süreleri uzar.

Tan : Güneşin doğmadan önceki alacakaranlık
Gurub : Güneşin batış anı

5. Ekvatordan kutuplara gidildikçe gece-gündüz süreleri arasındaki fark artar.

6. Aynı anda Dünya’nın bir yüzü aydınlık diğer yüzü ise karanlıktır.

7. Kuzey yarım küre’de kutba gidildikçe Kutup Yıldızının görünüm açısı büyür.

Not:Kutup yıldızının görünüm açısı kuzey yarım kürede bulunan enlemin numarasını verir.

8. Küresel yüzeyi düzleme aktarırken şekil ve boyutları bozulur. Bu nedenle hatasız haritaları çizilemez.

Örnek:
Haritalar yerşekillerinin biçimini gerçeğe tam uygun olarak göstermez. Haritalarda görülen, gerçeğin az ya da çok benzeridir.
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yer şekillerinin karmaşık olması
B) Kuş bakışı bakış sağlanamaması
C) Ölçeğin küçük tutulması
D) Yerkürenin kutuplardan basık olması
E) Küresel yüzeyin düzleme aktarılmış olması

Çözüm:
Dünyanın yuvarlak şeklini bozulmadan düz hale getirmek mümkün değildir. Bu yüzden hatasız haritalar çizilemez.
Yanıt E

9. Yerden yükseldikçe görülen alan genişler.

Dünya’nın Geoid Şeklinin Kanıtları

1. Ekvatorun yarıçapı, kutuplar yarıçapından daha uzundur.

2. Ekvatorun çevre uzunluğu kutupların çevre uzunluğundan daha fazladır.

3. Dünya’da merkeze yakınlıktan dolayı yerçekim gücü ekvatordan kutuplara gidildikçe artar.

4. 45° paralelinin yerine 60° paraleli Ekvatorun yarısı kadardır.

DÜNYAMIZIN ÇİZGİLERİ

Herhangi bir noktanın Dünya üzerinde bulunduğu yere Coğrafi konum denir. Yani coğrafi konum bir yerinadresidir. Coğrafi konum matematik ve özel konum olarak 2′ye ayrılır.

Matematik Konum

Bir yerin başlangıç paraleli olan Ekvatora ve başlangıç meridyeni olan Greenwiche uzaklığına matematik konumdenir. Matematik konumun belirlenmesinde paralel ve Meridyen dairelerinden yararlanılır.

Örnek:
Bir yerin matematik konumu neyi gösterir?

A) Büyük denizlere olan uzaklığını
B) İşlek kara ve deniz yollarına göre yerini
C) Büyük kentlere olan yakınlığını
D) Deniz düzeyinde olan yükseltisini
E) Ekvator’a ve başlangıç meridyenine göre yerini

Çözüm:
Bir yerin matematik konumu ekvatora ve başlangıç meridyenine (Greenwich) göre durumunu verir.
Yanıt E

Örnek:
Şekildeki taralı alanın matematik konumu tanımlanırken, aşağıdakilerden hangisi kullanılmaz?

A) 10° Kuzey enlemi
B) 10° Batı boylamı
C) 20° Doğu boylamı
D) 20° Güney enlemi
E) 30° Kuzey enlemi

Çözüm:
Coğrafi koordinatlar belirlenirken uç sınırlardan geçen paralel ve meridyen çizgileri alınır.
Yanıt A

Enlem

Dünya üzerindeki bir yerin Ekvatora olan uzaklığının derece (°), dakika (ı) saniye (ıı) cinsinden olan değerine denir.

Örneğin;
İstanbul 41° 00ı 16ıı kuzey enleminde yer alır.

Paralel

Ekvatora paralel olarak çizildiği düşünülen hayali çemberlerdir.

Paralellerin özellikleri

  • Başlangıç paraleli ve en geniş paralel dairesi Ekvatordur.
  • Ekvatordan kutuplara gidildikçe paralellerin çevreleri kısalır.

Uyarı:Bu özelliğin nedeni Dünyanın küresel şekle sahip olmasıdır.

  • 90 tanesi güney 90 tanesi Kuzey yarımkürede olmak üzere toplam 180 tanedir.
  • Paraleller arasındaki uzaklık heryerde 111 km’dir.

  • Tam çemberlerdir
  • Doğu batı yönünde uzanırlar.
  • Meridyenleri dik keserler.
  • Kutuplara doğru numaraları (dereceleri) büyür.
  • Paralellerin arasındaki uzaklıktan yararlanarak çeşitli hesaplamalar yapılabilir.

Örnek:
Aynı meridyen üzerinde bulunan X ve Y noktaları arasındaki uzaklık 6438 km’dir.
X noktası Ekvator üzerinde olduğuna göre, Y noktası hangi paralel dairesi üzerinde yer alır?
A) 26 B) 32 C) 44 D) 58 E) 65

Çözüm:
Paraleller arası mesafe 111 km olduğuna göre; 6438 ÷ 111 = 58 X ve Y arasındaki paralel sayısıdır. X Ekvator üzerinde olduğuna Y 58° paralelindedir.
Yanıt D

Örnek:
Aynı boylam üzerinde bulanan A – B kentleri arasında 2775 km bulunmaktadır.
A kenti 16° Kuzey paralelinde olduğuna göre B kentinin paraleli aşağadakilerden hangisidir?
A) 9° Güney
B) 25° Kuzey
C) 25° Güney
D) 41° Güney
E) 66° 33 Kuzey

Çözüm:
Her paralel arası 111 km olduğu için 2775 ÷111 = 25 paralel farkı var.
A kenti 16° Kuzey paralelinde bulunduğuna göre B kenti buranın 25° kuzeyindeki 41° kuzey paralelinde veya 25° güneyindeki 9° Güney paralelinde yer alır.
Yanıt A

  • Bazı paralel dairelerinin özel adları vardır;

  • Ekvatorla dönencelerin arasındaki enlemlere alçak enlemler, dönencelerle kutup daireleri arasındaki enlemlere orta enlemler kutup daireleriyle kutup noktaları arasındaki enlemlere ise yüksek enlemler adı verilir.

Uyarı:Kuzey – Güney doğrultusuda geniş alanlar kaplayan (enlem farkı fazla olan) bölgelerde iklim çeşitliliği, bitki örtüsü çeşitliliği, yetiştirilen ürün çeşitlilikleri fazla olur. Doğu – batı yönünde geniş olan bölgelerde ise yerel saat farkları fazla olur ve birden fazla ortak saat kullanılır.

Enlemin Etkileri

  • Güneş ışınlarının düşme açısını etkiler. Buna bağlı olarak Güneşin düşme açısı ekvatordan kutuplara gidildikçe küçülür.

Uyarı:Güneşin düşme açısı Dünyanın günlük hareketine, yıllık harekete, eğim ve bakı durumuna göre de değişir.

  • Ekvatordan kutuplara gidildikçe Güneşin düşme açısı küçüldüğü için gölge boyları kutuplara gidildikçe uzamaktadır.

  • Enlem deniz suyu sıcaklıklarını ve buharlaşmayı etkileyerek deniz suyu tuzluğunu etkiler.

Sıcaklığın ekvatordan kutuplara doğru azalması kalıcı kar sınırını ekvatordan kutuplara doğru azaltır. Ekvatoral bölgelde 4500 – 5000 m’de başlayan kalıcı kar sınırı orta kuşakta 2000 – 2500 m’de kutup kuşağında ise 0 m’den itibaren başlar.

Örnek:
Aşağıdaki şekilde Kuzey Yarım Küre’de kalıcı karlar ve kar yağışlarının alt sınırları enlemlere göre verilmiştir.

Yalnızca şekildeki bilgilere dayanarak aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılamaz?

A) 30° enleminden 70° enlemine gittikçe kar yağışlı gün sayısı artmaktadır.
B) Ekvatorda ortalama 2000 m den yüksek yerlerde kar yağışı görülebilir.
C) Kalıcı kar sınırı 70° enleminde deniz seviyesine inmektedir.
D) Kalıcı kar sınırı dağların güney yamaçlarında kuzey yamacına göre daha yüksektir.
E) 30° enlemi civarında kar yağışı sınırı deniz seviyesine inmektedir.

Çözüm:
Sorudaki şekle göre kalıcı karların alt sınırı enleme göre değişmektedir. Ekvator’da 2000 m yükseklikten sonra kar yağışı görülebilmektedir. Ekvator’da kalıcı kar 5000 m nin üzerinde görülür. Kalıcı karın alt sınırı 70° enleminde deniz seviyesine iner. Güney yamaçlarda kalıcı kar sınırı daha yüksektir. Ancak soruda kar yağışlı gün sayısıyla ilgili bir bilgi yoktur.
Yanıt A

  • Bitkiler enlemden dolayı sıcaklık değişimlerine bağlı olarak Ekvatordan kutuplara doğru geniş yapraklı, karışık orman ve iğne yapraklı gibi farklı kuşaklar oluşturur.

Örnek:
Aşağıdakilerden hangisi yeryüzünde sıcaklığın enleme göre değiştiğine bir örnektir?A) Çöllerin dönenceler çevresinde yer alması
B) Sibirya’nın Dünya’nın en soğuk yerlerinden biri olması
C) Bitkilerin geniş yapraklılar ve iğne yapraklılar şeklinde kuşaklara ayrılması
D) Okyanusların batı kıyılarının genellikle doğu kıyılarından sıcak olması
E) Kalıcı karların yüksek dağlar üzerinde yer alması

Çözüm:
Bitkiler sıcak kuşakta geniş yapraklı, soğuk kuşakta iğne yapraklıdır.
Yanıt C

  • Tarım, hayvancılık, nufus ve yerleşme gibi olayların üst sınırları ekvatordan kutuplara gidildikçe enleme bağlı olarak deniz seviyesine yaklaşır.


Uyarı:Tarım, hayvancılık ve nufuslanma açısından Dünya’nın en avantajlı yerleri orta kuşaktadır.

  • Dünyanın günlük hareketiyle oluşan çizgisel hız enleme bağlı olarak kutuplara gidildikçe azalır.

Uyarı:Dünyanın günlük hareketine bağlı olarak Güneşin doğuş (Tan) ve batış (gurub) süreleri ekvatordankutuplara doğru uzar. Bu sürelerin oluşmasındaki etken çizgisel hızdır.

Örnek:
Türkiyenin matematik konumuna bağlı olarak aşağıdaki şehirlerin hangisinde Güneşin doğuş ve batış süreleridaha kısadır?
A) Sinop B) Erzurum C)Konya D) Hatay E) Iğdır

Çözüm:
Güneşin doğuş ve batış süreleri ekvatordan kutuplara doğru uzamaktadır. Ekvatora en yakın ilimiz Hatay’da (36° KP) bu süre en kısa olurken kutba en yakın olan ilimiz Sinop’ta (42° KP) süre en uzundur.
Yanıt D

  • Dünya’nın şeklinden dolayı enleminde etkisiyle yerçekimi ekvatordan kutuplara doğru artar.

Örnek:
Aşağıdaki ülkelerin hangisinde yerçekimi etkisi daha fazladır?
A) Avustralya B) Finlandiya C)Çin D) İsviçre E) Endonezya

Çözüm:
Yerçekimi kutba doğru arttığı için kutba en yakın ülke verilen şıklarda Finlandiya’dır.
Yanıt B

  • Gece gündüz süreleri ve farkları ekvatordan kutuplara gidildikçe enleminde etkisiyle artar.

Uyarı:Gece – Gündüz sürelerinin yıl içindeki değişiminin nedeni eksen eğikliğidir.

Örnek:

Haritada belirtilen şehirlerin hangisinde gece–gündüz uzunluğu, yıl boyunca en az değişir?
A) Washington B) Moskova C) Kolombo D) Mekke E) Kap

Çözüm:
Gece–gündüz uzunluğu Ekvatorda yılın tüm günlerinde eşittir. Ekvatordan uzaklaşıldıkça gece–gündüz eşitliği bozulur ve fark gittikçe artar. Kolombo, verilen kentler arasında Ekvator’a en yakın olduğundan, gece–gündüz süresi en az değişen kenttir.
Yanıt C

Not:Ekvator üzerinde gece gündüz süreleri yıl boyunca birbirine eşittir (12 saat gece 12 saat gündüz)

  • Dünya’nın şekline ve enleme bağlı olarak Dünya üzerinde farklı sıcaklıkta bölgeler oluşur.

  • Rüzgârın hareket yönü enlem etkisine bağlı olarak sıcaklık üzerinde etkili olur.

Uyarı:Kuzey yarımkürede kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı azaltırken güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı artırır.
Güney yarımkürede ise tam tersi şartlar geçerlidir. Kuzeyden esenler ısıtıcı güneyden esenler soğutucu etkide bulunur.

Örnek:

Şekilde oklar yönünde esen rüzgarların ulaştıkları yerdeki sıcaklık özelliklerine etkileri düşünüldüğünde hangisi yanlış verilmiştir?

A) I’in sıcaklığı artar
B) II’nin sıcaklığı artar
C) III’ün sıcaklığı artar
D) IV’ün sıcaklığı azalır
E) V’in sıcaklığı artar

Çözüm:
Kuzey yarımkürede kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı azaltır. Yani II numaraya gelen rüzgarlar sıcaklığı arttırmaz azaltır
Yanıt B

Örnek:

Yukarıdaki küre üzerinde verilen noktalar için aşağıdakilerden hangisi söylenirse yanlış olur?

A) Gece – gündüz arasındaki en fazla fark V nolu noktada yaşanır.
B) II’nin tan vakti III’ten daha uzundur.
C) Yerçekimi en fazla III’te yaşanır.
D) Deniz suyu tuzluluğu I’de II’den daha azdır.
E) IV’den V’e doğru esen rüzgar sıcaklığı artırır.

Çözüm:
Yerçekimi ekvatordan kutuplara doğru artar. Buna bağlı olarak yerçekimi III’te en azdır. Diğer şıklarda verilen bilgilerin hepsi doğrudur.
Yanıt C

Örnek:
Kırkıncı paralel üzerindeki bir noktanın, hangi yarımkürede yer aldığı, aşağıdakilerin hangisine bakılaraksaptanamaz?
A) Gece – gündüz süresinin eşit olduğu güne
B) Gündüz süresinin uzamaya başladığı güne
C) Gölge boyunun en kısa olduğu aya
D) Sıcaklık ortalamasının en düşük olduğu aya
E) Cisimlerin öğle saatindeki gölgesinin yönüne

Çözüm:
Gece – Gündüz sürelerinin eşit olduğu tarihler 21 Mart ve 23 Eylül’dür. Bu tarihlerde yarım küreye bakılmaksızın heryerde 12 saat gece 12 saat gündüz yaşanır. Bu nedenle ekinokslarda bir yerin gece ve gündüz süresine bakılarak yarım küresi tespit edilemez.
Yanıt A

BoylamMeridyen Konu Anlatımı

Dünya üzerindeki bir yerin başlangıç meridyenine (Greenwich) olan uzaklığının derece (°), dakika (ı) ve saniye (ıı) cinsinden değerine denir.

Örnek:
Aşağıdakilerden hangisi farklı konumdaki iki yerin aynı boylamda olduğunun kesin kanıtıdır?
A) Yerel saatlerinin aynı olması
B) Doğal bitki örtülerinin benzer olması
C) Başlangıç meridyenine olan uzaklıklarının eşit olması
D) Aynı tarihlerde aynı mevsimlerin yaşanması
E) Gündüz uzunluklarının yıl boyunca ayın olması

Çözüm:
Dünyanın dönüş hızı dünyanın şekli nedeniyle Kutuplardan Ekvatora doğru artıtğından aynı meridyen üzerindekiyerleşim yerleri farklı yarımkürelerde olsa bile, güneşin önünden aynı anda geçer. Bu nedenle aynı meridyen üzerindeki çeşitli noktalarda yerel saat farkı olmayacağından “A” şıkkında verilen yanıt doğrudur.
Yanıt A

Meridyen

Kutupları birbirine birleştiren ve Ekvatoru dik kesen yarım dairelerdir.

Meridyenin özellikleri

  • Başlangıç meridyeni İngiltere’nin Londra yakınlarındaki Greenwich’ten geçer.
  • Meridyenler yarım dairelerdir.
  • 180′i doğuda 180′i batıda toplam 360 tanedir.
  • Kuzey – Güney yönünde uzanırlar.
  • Meridyenlerin boyları birbirine eşittir.Not:Meridyenlerin boylarının eşit olmasının nedeni başlangıç ve bitiş yerlerinin (Kutup noktaları) aynı olmasıdır.Örnek:

    Yukarıdaki şekle göre, Başlangıç meridyeni ile Yengeç Dönencesi’nin kesiştiği nokta kaçıncı aralıkta yer alır?
    A)1 B)2 C)3 D)4 E)5
    Çözüm:
    Yengeç dönencesi 23°27ı kuzeyde yer aldığından 2 numaralı alanda başlangıç meridyeniyle kesişir.
    Yanıt BÖrnek:
    Meridyenlerin hangi özelliği, bütün meridyenlerin kutuplardan geçmesinin bir sonucu değildir ?
    A) Eşit uzunlukta olmaları
    B) Ekvatora dik olmaları
    C) Birbirine paralel olmamaları
    D) Bir paralel boyunca birbirlerinden eşit uzaklıkta olmaları
    E) Bir başlangıç meridyeninin bulunması

    Çözüm:
    Başlangıç meridyeni ‹ngiltere’nin başkenti Londra yakınları
    ndaki Greenwich’tir. Buranın seçilmesinde meridyenlerin
    kutuplardan geçmesi etkili olmamıştır.
    Yanıt E

  • Aynı meridyen üzerinde yer alan noktaların yerel saatleri aynıdır.Not:Aynı meridyen üzerinde yerel saatin aynı olmasının nedeni Güneşin önünden aynı anda geçmeleridir.Örnek:

    Aşağıdakilerden hangisi, şekildeki X ve Y noktaları için yıl boyunca birbirinin aynıdır?
    A) Gündüz süresi
    B) Yerel saat
    C) Güneş ışınlarının geliş açısı
    D) Hâkim rüzgâr yönü
    E) Yağış rejimi
    Çözüm:
    Aynı numaralı meridyen güneşin önünden aynı anda geçeceği için yerel saat farkı olmaz.
    Yanıt BÖrnek:
    İki meridyen arasındaki uzaklığın Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
    A) Dünya’nın şeklinin geoid olması
    B) Meridyen boylarının eşit olması
    C) Paraleller arasında kalan meridyen yaylarının eşit olması
    D) Eksenin Ekvator düzlemini dik kesmesi
    E) Ekvator düzlemi ile ekliptiğin çakışmaması
    Çözüm:
    Dünya’nın küresel şeklinden dolayı meridyenlerin arası Ekvator’dan kutuplara doğru daralır.
    Yanıt A

    Örnek:
    Aşağıdaki haritada, Rize ile Bingöl il merkezlerinin yakınından geçen boylam gösterilmiştir.

    Haritadaki bilgilere göre, aşağıdakilerden hangisi Rize ve Bingöl’de aynıdır?
    A) Yerel saat
    B) Bitki örtüsü
    C) Yıllık sıcaklık ortalaması
    D) Ekvator’a olan uzaklık
    E) Başlangıç meridyenine olan uzaklık

    Çözüm:
    Rize ve Bingöl aynı boylam üzerinde yer almaktadır. O halde yerel saatlerininde aynı olması gerekir.
    Yanıt A

    Örnek:

    Yukarıdaki haritada verilen M, N, P, R ve S noktaları aşağıdakilerden hangisi bakımından, yıl boyunca birbirlerinin aynıdır?
    A) Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı
    B) Güneş karşısından geçiş hızı
    C) Gün içinde gölge boyunun en kısa olduğu an
    D) Aydınlanma süresi
    E) Güneş ışınlarının düşme açısı

    Çözüm:
    Verilen merkezler aynı boylamda bulunurlar. Dolayısıyla gün içinde gölge boyunun en kısa olduğu anı yani öğle vaktini aynı anda yaşarlar.
    Yanıt C

Ardışık iki meridyen arası zaman farkı heryerde 4 dakikadır. Yani güneşin karşısından her 4 dakikada bir meridyen geçer

NOT:

İki meridyen arasındaki uzaklığın kutuplara doğru azalmasına rağmen meridyenler arası zaman farkının her yerde4 dakika olmasının nedeni çizgisel hızında kutuplara doğru azalmasıdır.

  • Meridyenler arası uzaklık eşit değildir. Meridyenler arası uzaklık ekvatordan kutuplara gidildikçe daralır.


Uyarı:

Meridyenler arası uzaklık ekvatorda 111 km’dir. Kutuplara gidildikçe bu mesafe daraldığı için aynı mesafede yolalındığında kutuplarda yerel saat farkı artmaktadır.

Örnek:
Aralarında 1° lik fark bulunan iki paralel arasındaki uzaklık değişmezken, aralarında 1° lik fark bulunan iki meridyen arasındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azalmaktadır.
Meridyenler arasındaki uzaklığın değişmesi, aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
A) Yerin kutuplardan basık olmasıyla
B) Meridyenlerin kutup noktalarında birleşmesiyle
C) Meridyen daireleri uzunluğunun, Ekvator’un uzunluğuna yakın olmasıyla
D) Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasında 23°27ı lık açı bulunmasıyla
E) Birbirini izleyen iki meridyen arasında 4 dakikalık yerel saat farkı olmasıyla

Çözüm:
Dünya’nın küresel şeklinden dolayı meridyenler Ekvator’dan kutuplara doğru birbirine yaklaşır ve kutuplardabirleşirler.
Yanıt B

Örnek:

şekilde belirtilen noktalardan 1000 km doğuya gidildiğinde hangisinde daha fazla yerel saat farkı oluşur?
A) V B) IV C) III D) II E) I

Çözüm:
Ekvatordan kutuplara gidildikçe boylamlar arası mesafe daraldığı için en fazla V numaradan boylam geçer veyerel saat farkı en fazla burada oluşur.
Yanıt A

Örnek:

şekilde coğrafi koordinatları gösterilen I ve II numaralı bölgelerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Gerçek yüzölçümleri birbirine eşittir.
B) Oğlak Dönencesi ile ekvator arasında yer alırlar.
C) İkisinin de doğusu ile batısı arasında zaman farkı 20 dakikadır.
D) Başlangıç meridyeninin batısında yer alırlar.
E) İkisini de güneş ışınları yılda iki kez dik gelir.

Çözüm:
Meridyenler arası ekvatordan kutuplara doğru daraldığından I nolu alanın yüzölçümü büyük II nolu alanın yüzölçümü küçüktür.
Yanıt A

Örnek:

İzdüşümsel alanları eşit olan I ve II numaralı bölgelerin doğusuyla batısı arasında 10 meridyen, kuzeyiyle güneyi arasında 10 paralel vardır.
Bu iki bölge için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) İkisi de aynı yarımkürededir.
B) Kuzey kutup noktasına uzaklıkları eşittir.
C) Başlangıç meridyenine uzaklıkları eşittir.
D) İkisi de okyanus üzerindedir.
E) Ekvatora uzaklıkları eşittir.

Çözüm:
Paralel ve meridyen sayısı eşit olan iki bölgenin izdüşümsel alanlarının eşit olabilmesi için Ekvator’a uzaklıklarının aynı olması gerekir.
Yanıt E

Anti Meridyen

Bir meridyen yayını tam daireye tamamlayan ve zıt yönde tam karşısında bulunan meridyen yayıdır. Anti meridyeni bulmak için verilen yerin boylamı 180′e tamamlanır ve tam zıt yönü alınır.

Tarih Değiştirme çizgisi

180° meridyeni tarih değiştirme çizgisi olarak kabul edilir. Bu çizginin doğusunda gün 1 gün ileri batısında ise gün 1 gün geri olur.

Uyarı:

Tarih değiştirme çizgisi doğuya ve batıya doğru sapmalar
gösterir. Bunun nedeni ülkelere ait ada ve kara
parçalarında aynı günün yaşanmasını sağlamaktır.

Örnek:
Dünya üzerinde olduğu varsayılan 360 meridyen yayı, başlangıç meridyeninden başlayarak 180′i doğuda, 180′i batıda olmak üzere ayrılmış, 180° meridyeni aynı zamanda tarihi değiştirme çizgisi olarak kabul edilmiştir.
Yalnızca bu bilgilere dayanarak yerel saati başlangıç meridyeninden 50 dakika ileri olan bir nokta için;
I. Dünya’nın bu noktadaki dönüş hızı
II. Ekvatora olan uzaklığı
III. Tarih değiştirme çizgisine göre zaman farkı
IV. Başlangıç meridyenine olan uzaklığı
bilgilerinden hangilerine ulaşılabilir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve IV

Çözüm:
Noktanın ekvatora olan uzaklığı dönüş hızı ve başlangıç meridyenine uzaklığı bu bilgilerde bulunmaz.
Yanıt C

Özel Konum Konu Anlatımı

Dünya üzerindeki bir yerin; ülkelere, kıtalara, boğazlara, geçitlere, okyanuslara yakınlğı yeraltı kaynakları, yükseltisi, iklimi, tarımı, hayvancılığı, askeri gücü, nufusu, sanayisi…. gibi özelliklerin tümü özel konumunuverir.

Örnek:
Bir bölgenin aşağıdaki özelliklerinden hangisi o bölgenin denize göre konumundan etkilenmez?
A) Yer altı zenginlikleri
B) Yağış düzeni
C) Sıcaklık düzeni
D) Yaşama biçimi
E) Tarımsal etkinlikleri

Çözüm:
Yeraltı zenginlikleri bir bölgenin jeolojik oluşumuna bağlıdır. Denize göre konumundan etkilenmez.
Yanıt A

Yerel saat problemleri

Yerel saat
Dünya üzerindeki bir yerin gün içersinde Güneşe göre konumuna yerel saat denir. Bir başka ifadeyle her meridyenin kendine özgü saatidir.

Örnek:
Aşağıdaki enlem dairelerinden hangisi üzerinde 100 km. doğuya gidilirse en büyük yerel saat farkı görülür?
A) 0° Ekvator B) 20° Kuzey C) 40° Güney D) 60° Güney E) 80° Kuzey

Çözüm:
Meridyenlerin araları ekvatordan kutuplara doğru daraldığından kutuplara yaklaştıkça eşit uzaklıkta yerel saatfarkı artar.
Yanıt E

Örnek:
Yerel saatleri bir saat farklı olan iki nokta arasında kaç derecelik boylam farkı vardır?
A) 4 B) 10 C) 15 D) 16 E) 20

Çözüm:
Yanyana iki meridyen yayı arasındaki yerel saat farkı dört dakika olduğundan; bir saatin karşılığı olan 60 dakika 4′e bölünerek derece değerine çevrilir: 60:4 = 15°.
Yanıt C

Örnek:
Ekvator’un 4218 km kuzeyinde bulunan ve yerel saati başlangıç meridyeninden 3 saat 20 dakika ileri olan bir yerin koordinatları aşağıdakilerden hangisidir?
A) 38° Kuzey – 50° Doğu
B) 58° Kuzey – 33° Batı
C) 30° Kuzey – 80° Doğu
D) 30° Kuzey – 50° Doğu
E) 38° Kuzey – 33° Batı

Çözüm:
Her paralel arası 111 km’dir. Ekvatorun 4218 km kuzeyi
4218:111 = 38° kuzey olur.
3 saat 20ı = 200dk . 1° 4dk ya eşit olduğuna göre
200dk : 4 = 50° doğu meridyeni olur.
Yanıt A

Ulusal saat
Ülkelerde farklı yerel saatlerden doğan karışıklıkları önlemek için kullanılan ortak saat uygulamasıdır.

Örnek:
Yeryüzünde birbirinden farklı konumlara sahip iki noktanın yerel saatlerinin aynı olması neyi gösterir?
A) Güneş ışınlarının aynı eğimde geldiğini
B) Aynı enlem üzerinde bulunduklarını
C) Aynı boylam üzerinde bulunduklarını
D) Aynı yarımkürede yer aldıklarını
E) Yükseltilerin aynı olduğunu

Çözüm:
Bir boylam üzerindeki bütün noktalar aynı anda güneşin karşısına geldiği için; aynı boylam üzerindeki noktalar arasında zaman farkı yoktur.
Yanıt C

Saat dilimleri

Dünya, Greenwich’ten başlayarak doğuya doğru 15′er meridyende bir saat dilimlerine bölünmüştür. Dünya üzerinde 360 meridyenin olması ve günün 24 saat olması nedeniyle 15 meridyen 1 saattir.
360 ÷ 24 = 15 meridyen

Örnek:
Bir ülke içinde her yerin kendine özgü “yerel saat”i vardır. Ancak o ülkede bunlardan sadece biri ya da birkaçı ortak saat olarak kullanılır.
Bir ülkede birden çok saat kullanılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) Ülkede iletişim ağının yetersiz olması
B) Ülkenin doğu – batı yönünde geniş bir alan kaplaması
C) Büyük yerleşim merkezlerinin birbirinden uzak olması
D) Ülkenin Ekvator’a uzak olması
E) Ülkenin adalar üzerinde bulunması

Çözüm:
Doğu batı doğrusunda geniş olan ülkelerde yerel saat farkı fazla olduğundan birden çok ortak saat kullanılır.
Yanıt B

Örnek:
Aşağıdaki tabloda beş ülkenin enlem ve boylam dereceleri yaklaşık olarak verilmiştir.

Buna göre, bu ülkelerin hangisinde yerel saat farkı en az, gündüz uzunlukları arasındaki fark en fazladır?
A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.

Çözüm:
Bir ülkede yerel saat farkının azlığı oradan geçen boylamın azlığına, gündüz uzunluğu arasındaki farkın çokluğu, Kutba olan yakınlığına bağlıdır. Bu özellikleri fiili taşımaktadır.
Yanıt B

Örnek:
X noktasının yerel saati, Y noktasının yerel saatinden bir saat ileridir.
Buna göre, X ve Y noktalarıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi kesinlikle doğrudur?
A) X noktası ile Y noktası aynı yarımkürededir.
B) X noktası ile Y noktası aynı enlem üzerindedir.
C) X noktası ile Y noktası aynı kıta üzerindedir.
D) X noktası, Y noktasının doğusundadır.
E) X noktası ve Y noktası tarih değiştirme çizgisinin farklı taraşarındadır.

Çözüm:
Meridyenler yerel saat farkına yol açar. Dünyanın dönüş yönü nedeniyle doğudaki meridyenin sati daha ileri olacaktır.
Yanıt D

Uyarı:Doğu – batı yönünde geniş alan kaplayan ülkeler birden fazla ortak saat kullanırlar. Rusya, Çin, Kanada, ABD gibi.

Ülkemiz matematik konumu gereği yazın ileri saat uygulamasında 45° Doğu meridyenini, kışın geri saat uygulamasında 30° Doğu meridyenini kullanır.

Örnek:
TRT’den verilen saat ayarında 40° Doğu boylamının yerel saati esas alınsaydı, 33° Doğu boylamında bulunan Ankara’nın yerel saatinden kaç dakika farklı bir zaman ayarı kullanılmış olurdu?
A) 7 B) 10 C) 28 D) 33 E) 47

Çözüm:
40 – 33 = 7 meridyen farkı
7 x 4 = 28 dakika zaman farkı olur.
Yanıt C

Örnek:
Türkiye’de yaz saati uygulaması için saatler bir saat ileri alındığında, aşağıdaki illerin hangisinde yerel saat ile ulusal saat arasındaki fark en az olur?
A) Edirne B) Çanakkale C) Diyarbakır D) Trabzon E) Iğdır

Çözüm:
Türkiye’de yaz saati uygulaması 45° Doğu meridyenine göre ayarlanır. Bu yüzden 45° doğu meridyenine en yakın il olan Iğdır’da fark en azdır.
Yanıt E

Yerel Saat Problemleri Çözülürken Dikkat Edilecekler

  • Verilen yerler arasındaki boylam farkı bulunur. Verilen yerler aynı yarıkürede ise (Doğu – Doğu, Batı–Batı) çıkartma, farklı yarıkürelerde ise (Doğu + Batı) toplama yapılır.
  • Bulunan boyam farkı 4 ile çarpılır. Çünkü; her boylam arası zaman farkı 4 dakikadır.
  • Bulunan zaman farkı son olarak sorudaki verilenlere göre eklenir veya çıkartılır.
  • Doğuda saat ileri batıda saat geridir.

Konu örnekler üzerinde daha iyi anlaşılacağı için örneklerin çözümlerine dikkatlice bakmanız faydalı olacaktır.

Örnek:
Doğu boylamında yerel saat 15.00 iken 45° batı boylamında yerel saat kaç olur?
A) 9.00 B) 9.30 C) 10.10 D) 10.30 E) 10.45

Çözüm:
Saati verilen nokta başlangıç meridyenine göre doğuda, saati istenen yer başlangıç meridyeninin batısında yer aldığı için, iki nokta arasındaki toplam meridyen sayısı bulunur, iki meridyen arası dört dakika olduğu için; dörtle çarpılır, aradaki zaman farkı dakika cinsinden bulunur, saate çevrilir. Zamanı istenen nokta, zamanı verilen noktaya göre batıda olduğu için; verilen zamandan çıkarılarak bulunur.
45° + 45° = 90°
90 . 4 = 360
360 : 60 = 6 saat
15 – 6 = 9
Yanıt A

Örnek:
15° Doğu boylamında saat 12:40 iken 35° Doğu boylamında saat kaçtır?

Çözüm:
Verilen yerler aynı yarıkürede olduğu için;
35 – 15 = 20 x 4 = 80 dk
1 saat 20 dakika bulunur. Bu fark 12 40′ın üstüne eklenir.
Çünkü saati istenen yer daha doğudadır.

Boylam bulma soruları

Örnek:
27° Batı boylamında saat 11:20 iken saati 12:40 olan yerin boylamı nedir?

Çözüm:

Önce zaman farkı bulunur

dakika bulunan saat farkı 4′e bölünür ki aralarındaki boylamın farkı bulunsun, 80 ÷ 4 = 20 boylam fark var. İstenilen yerin saati daha ileri olduğu için doğuda olmalı yani 27° B – 20 = 7° Batı

Örnek:

Türkiye’de yerel saat kullanılsa, 33° Doğu boylamında yer alan Ankara’da saat 09.00 iken Siirt’te 09.36 olur.
Buna göre, Siirt hangi boylam üzerindedir?
A) 38° Doğu B) 39° Doğu C) 40° Doğu D) 41° Doğu E) 42° Doğu

Çözüm:
09.36 – 09.00 = 0.36 dakika yerel saat farkı vardır.
36 ÷ 4 = 9 meridyen farkı vardır.
Siirt doğuda olduğu için toplanır.
33 + 9 = 42° Doğu meridyenindedir.

Örnek:
Yerel saati, başlangıç meridyenindeki yerel saatten 200 dakika ileri olan bir yerin boylamı aşağıdakilerden hangisidir?
A) 15° Doğu B) 15° Batı C) 30° Doğu D) 50° Doğu E) 50° Batı

Çözüm:
200 ÷ 4 = 50 meridyen farkı vardır. Yerel saat ileri olduğu için doğudadır.
Yanıt D

21 Mart – 23 Eylül soruları

Güneş Ekvator üzerindeyken biri Kuzey diğeri Güney yarımkürede olan iki noktada güneşin aynı saatte doğması aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
A) Yükseltilerinin aynı olmasına
B) Aynı boylam üzerinde bulunmalarına
C) Enlem derecelereinin aynı olmasına
D) Yerşekillerinin benzer olmasına
E) Dönenceler arasında bulunmalarına

Çözüm:
Güneş ışınları Ekvator’a dik düştüğü gün Dünya’nın her yerinde gündüz – gece eşit olur. Aynı boylam üzerindeki noktalarda Güneş aynı anda doğar, aynı anda batar.
Yanıt B

Örnek:
Türkiye’nin her yerinde 45° Doğu meridyenin yerel saati kullanılmaktadır.

Güneş, 21 Mart’ta 44° Doğu meridyenindeki Iğdır’da saat 4.20′de doğduğuna göre, 29° Doğu meridyenindeki İstanbul’da, aynı gün saat kaçta batar?
A) 15.20 B) 16.45 C) 17.20 D) 18.45 E) 19.00

Çözüm:
Iğdır’da 4.20′de doğan güneş 12 saat sonra batar. 12.00 + 4.20 = 16.20
İstanbul 44 – 29 = 15 meridyen = 1 saat yerel saat vardır.
İstanbul daha batıda olduğu için güneş 1 saat geç batacaktır.
Yanıt C

Güneşin gökyüzündeki konumu soruları

Güneş doğudan doğup akşam saatlerinde batıdan battığı için ayın anda güneşin gökyüzündeki konumunda batıda olan yerin saati ileri doğuda olanların saati daha geridir.Güneş tam tepe noktasındayken yerel saat 12:00′dir.

Örnek:

Güneş, yukarıdaki gibi Kars boylamı üzerindeyken Edirne’de hangi konumda görülür?

Çözüm:
Kars’ta öğle vakti yaşandığında Edirne batıda olduğundan henüz öğle vakti olmamıştır. Türkiye’nin doğusuyla batısı arasında 1 saat 16 dakika fark olduğundan Edirne’de vakit öğleye yakındır.
Yanıt D

Scroll Up
error: Content is protected !!