Atmosfer ve Sıcaklık

Atmosfer ve Katmanları

Atmosferin Özellikleri

  • Yer yuvarlağının etrafını saran ve canlıların hayatının devamını sağlayan gaz tabakasına atmosfer denir.Atmosfer yerkürenin etrafındaki gazların karışımıdır. Bu gaz kütlesini dünyanın etrafında tutan güç ise yerçekimidir.
  • Atmosferin içerisinde % 78 oranında Azot, % 21 oranında Oksijen ve % 1 oranında diğer gazlar bulunur. Bu gazlar hem yatay hem dikey yönde değişiklik gösterdiği için oranlarında değişmeler olur.Bu gazlarınoranlarının değişmesi iklim üzerinde önemli etkiler oluşturur.
  • Atmosferin kalınlığı genel olarak ekvatordan kutuplara doğru azalır. Atmosferin kalınlığını;

Atmosferin_ozellikleri

  • Atmosferin sağladığı yararları şöyle sıralayabiliriz;  İçinde bulundurduğu gazlarla canlı yaşamınaolanak sağlar.
  • Yere ulaşan Güneş ışınlarını tutarak sıcaklık farklılıklarını engeller. Aşırı ısınmaya ve soğumayaengel olur.
  • Güneş ışınlarını dağıtıp, kırarak Güneş ışığı almayan yerlerinde aydınlanmasını sağlar. Böylece gölgede kalan yerlerin de aydınlanmasını sağlar.
  •  Atmosferin bu özelliğine “Difüzyon” denir.
  • Hava akımları sayesinde sıcak ve soğuk havaların taşınmasına neden olur.
  • Güneşin zararlı ışınlarından (Ultraviyole) Dünya‘yı Ozonosfer yardımıyla tutarak korur.
  • Göktaşlarını parçalayıp yakarak Dünya‘ya ulaşmalarına engel olur.
  • İklim olaylarının oluşmasına neden olur.
  • İyonosfer tabakasında bulunan gazlar ve uydular sayesinde yeryüzünde haberleşmeye imkan sağlar.

ÖRNEK: Yeryüzünde Güneş’i doğrudan görmeyen yerlerin aydınlık olmasını sağlayan başlıca etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Atmosferin katmanlardan oluşması
B) Atmosferde değişen oranlarda su buharı bulunması
C) Atmosferde basınç farkından doğan hava akımlarının olması
D) Güneş ışınlarının yansıyarak atmosfer içinde dağılması
E) Atmosferin, bazı ışınların yeryüzüne ulaşmasını engellemesi
2006 ÖSS

ÇÖZÜM: Güneş ışınları atmosferde dağılmaya uğrayarak gölge yerlerin tam karanlık olmasını engeller.
Yanıt D

 

Atmosferin Katmanları

  • Atmosfer uzay boşluğu ile sınırlanan iç içe geçmiş farklı katmanlardan oluşur. Bu katmanlar yükselti sınırı, molekül yapısı ve sıcaklık gibi özelliklerle birbirinden ayrılır.
  • Atmosferde bulunan katlar şöyledir:

_Atmosferin_Katmanlari

Troposfer

  • Atmosferin en alt katmanıdır. Troposferin kalınlığı ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır. Bu durumunnedenleri;

– Sıcaklık
– Yerçekimi
– Çizgisel hızdır.

  • Troposferde yükseldikçe her 200 m’de sıcaklık 1°C azalır. Bunun nedeni atmosferin direkt Güneş ışınlarınıngelişiyle değil yerden yansıyan ışınlarla ısınmasıdır.
  • Atmosferin içerisindeki karbondioksit,oksijen ve su buharının tamamı bu katmanda bulunduğu için meteorolojik (rüzgar,bulut, yağış) olayların tamamı bu katmanda görülür.
  • Troposfer; iklim olaylarının yaşandığı katmandır. Sebebi,su buharının tamamına yakının burada bulunmasıdır.Troposferde oranı en az değişen gazlar oksijen ve azot, en çok değişen gazlar isekarbondioksit ve su buharıdır.

ÖRNEK:Aşağıdakilerden hangisi troposferin özelliklerinden biri değildir?
A) Kalınlığın her yerde aynı olması
B) Çeşitli gazlardan oluşması
C) Yüksekliğe bağlı olarak yoğunluğunun azalması
D) Daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısınması
E) Meteorolojik olaylara olanak sağlaması
1997 ÖSS

ÇÖZÜM: Troposfer çeşitli gazlardan oluşur. Bu katmanda gazların yoğunluğu yükseklere çıkıldıkça azalır. İklimolayları ilk 4 km’de daha yoğun gerçekleşir. Daha çok yerden yansıyan ışınlarla ısınması, yükseltinin sıcaklığa etkietmesine neden olur. Kalınlığın her yerde aynı olması mümkün değildir.
Yanıt A

 

Stratosfer

Troposferin üstünde bir kat olup 30 – 35 km’ye kadar devam eder. Hava hareketleri yatay yöndedir. İklimolayları görülmez. Sıcaklık genelde –55°C civarındadır.

Mezosfer (şemosfer, Kemosfer)

  • Stratosferin üstünde 80 km’ye kadar uzanan kısmı oluşturur.
  • Bu katmanda kısa dalgalı güneş ışınlarının oksijen üzerindeki etkisi sebebiyle Ozon bakımından zengin bir katman oluşur. Bu katmanda Güneş’ten gelen zararlı ışınlar (Ultraviyole) tutulur.
  • Eğer bu ışınlar yeryüzüne ulaşsaydı yeryüzünde sıcaklık ortalamaları ve kuraklaşma artacak, kutuplardaki buzullar eriyecek, deniz seviyesi yükselecek ve insanların deri kanserine yakalanma riski artacaktır.

UYARI: Yukarıda verilen değişiklikler günümüzde çok konuşulan küresel ısınmanın etkilerini örneklendirmektedir.

İyonosfer

  • 80 km’ den 300 – 400 km’ye kadar uzanan katmandır. Bu katmanda bulunan gazlar basıncın azalmasından dolayı iyon denilen elektrikle yüklü moleküllere ayrılmışlardır.
  • Bu katmandaki iyon dalgaları radyo frekanslarını yansıtmaya ve haberleşmeye imkan verirler.
  • Bu katmanda sıcaklık çok yüksek olduğu için bu katmana termosfer adıda verilir. Ayrıca bu katmanda ses dalgalarıda tutulur.

Ekzosfer

  • Atmosferin en üst katmanıdır. Dış küre’de denilen bu katmandan sonra uzay boşluğu vardır. En seyrek olan ve yerçekiminin en az etkili olduğu katmandır.
  • Atmosfere gelen Güneş enerjisi % 100′dür. Buna Güneş Sabitesi denir. Bu enerjinin;
  • % 25′i atmosferin etkisiyle geri yansır (refleksiyon)
  • % 25′i atmosferin içinde yayılır (difüzyon)
  • % 15′i atmosfer tarafından yutulur (absorbsiyon)
  • % 8′i yere çarparak yansır (albedo)
  • Bu özelliklerin hepsi atmosfer içerisindeki enerji kayıpları olurken geriye kalan %27′lik kısım yer yüzünün aydınlanmasını ve ısınmasını sağlar.

Gunes_isinlarinin_dagilimi

İklim Elemanları

Sıcaklık

  • Isının yoğunluk cinsinden değerine sıcaklık denir. Bu değer termometre ile ölçülür.
  • Sıcaklık yeryüzünde ve her zaman düzenli dağılmamıştır.
  • Dünyanın en önemli sıcaklık kaynağı Güneş enerjisidir.
  • Yeryüzünde Sıcaklığın Dağılışına Etki Eden Faktörler

a. Güneş Işınlarının Geliş (düşme) Açısı

isinma

  • Sıcaklığın yeryüzündeki dağılımında en etkili olan faktördür.
  • Işınların yere düşme açısı büyüdükçe atmosferde aldığı yol kısalır, tutulma azalır, ısınma artarken açı küçüldükçe atmosferde aldığı yol uzar, tutulma artar, ısınma azalır.
  • Güneşin geliş açısı yere ve zamana göre farklılık gösterir.
  • Güneş ışınlarının yere düşme açısını belirleyen faktörler
1. Eksen eğikliği (Mevsimler)
  • Eksen eğikliğine bağlı olarak bir yere Güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir bu da sıcaklığı etkiler.

Örneğin;
Türkiye 21 Haziranda Güneşi en büyük açıyla alırken 21 Aralıkta Güneşi en küçük açıyla alır.

2. Dünya’nın şekli (Enlem)
  • Dünya’nın şekline bağlı olarak Ekvatordan kutuplara doğru Güneş ışınlarının düşme açısı küçülür. Güneş ışınları ekvator çevresinde dar bir alana geldiği için ısınma fazladır. Kutuplara gidildikçe ısıtılması gereken alan genişler ve sıcaklık azalır.

dunyanin_sekli

  • Bu özelliğe bakılarak şu genel bilgi ortaya çıkar sıcaklık ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır.

ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi yeryüzünde sıcaklığın enleme göre değiştiğine bir örnektir?
A) Çöllerin dönenceler çevresinde yer alması
B) Sibirya’nın dünyanın en soğuk yerlerinden biri olması
C) Bitkilerin geniş yapraklılar ve iğne yapraklılar şeklinde kuşaklara ayrılması
D) Okyanusların batı kıyılarının genellikle doğu kıyılarından sıcak olması
E) Kalıcı karların yüksek dağlar üzerinde yer alması
1988 ÖSS

ÇÖZÜM: Güneş ışınlarının düşme açısının Ekvator’dan kutuplara doğru daralması sonucu sıcaklık azalır. Buna bağlı olarak bitki örtüsü geniş yapraklar ve iğne yapraklar şeklinde kuşaklar oluşturur.
Yanıt C

3. Günün Saati
  • Günlük harekete bağlı olarak Güneşin düşme açısı gün içinde değşir. Güneşin en büyük açıyla geldiği an yerel saat 12:00 dir ve Güneş tepe noktasındadır. Ancak en yüksek sıcaklık 13:00 – 14:00 saatlerinde ölçülür. Bunun nedeni ısı birikimidir. Aynı şekilde gün içinde en düşük sıcaklıklarda Güneş doğmadan önce ölçülür. Bunun nedeni de yerin ısı kaybıdır.

Gunun_saati

4. Yerşekilleri (Eğim – Bakı)
  • Yerşekillerinin dağlık olduğu yerlerde güneşe dönük yamaçlar,güneş ışınlarını daha büyük açıyla alır ve daha çok ısınırlar. Bu duruma yerşekillerinin bakı etkisi denir.
  • Bakı etkisine bağlı olarak güneşe dönük yamaçlarda;

– Sıcaklık ortalamaları daha yüksektir.
– Karlar daha erken erir.
– Kalıcı kar sınırı, yerleşme sınırı, orman sınırları daha yüksekte yer alır.
– Ürünler daha çabuk olgunlaşır.
– Buharlaşma daha fazladır.

egim_baki

b. Güneşlenme (Aydınlanma) Süresi

  • Güneşin doğması ile batması arasında geçen süreye güneşlenme (aydınlanma) süresi denir. Bir yerde güneşlenme süresinin artması sıcaklığı olumlu olarak etkiler.

UYARI: Kutup bölgeleri 6 ay boyunca aydınlanmasına rağmen sıcaklık ortalamaları düşüktür. Bunun nedeni Güneş ışınlarının küçük açılarla gelmesidir.

Guneslenme

c. Yükselti

  • Yükselti Güneş ışınlarının geliş açısını etkilemez. Ancak atmosfer yoğunluğunun ve nemin en fazla bulunduğu alt katmanlar sıcaklık değerlerinin ve ortalamaların daha yüksek olduğu yerlerdir.
  • Yeryüzünde yükseldikçe sıcaklık 200 m’de 1°C azalır. Sonuç olarak yükseltiyle sıcaklık ters orantılıdır. Aynı enlemde bulunan yerlerde daha yüksek olan yerlerin sıcaklıkları daha düşüktür.
  • Yükseltinin sıcaklığa olan etkisi gerçek sıcaklık ve indirgenmiş sıcaklık kavramlarının oluşmasına neden olmuştur.
Gerçek sıcaklık
  • Bir yerin belirli bir yükseltide ölçülen sıcaklığına gerçek sıcaklık değeridir.
İndirgenmiş Sıcaklık
  • Bir yerin yüksekliği 0 m’ye (deniz seviyesine) indirilerek bulunan sıcaklık değeridir.

ÖRNEK: Bulunduğu enlemden Ekvator’a doğru 500 km giden biri ulaştığı yerde sıcaklık ortalamalarının, geldiği yerdekinden daha düşük olduğunu görmüştür.
Bu kişinin ulaştığı yer aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) Sürekli yağış alanı
B) Deniz kıyısı
C) Geniş bir akarsu vadisi
D) Sürekli rüzgar kuşağı
E) Bir dağ başı
1987 ÖSS

ÇÖZÜM: Yükselti arttıkça sıcaklık azalmaktadır. Kişinin ulaştığı yerde sıcaklık düşük olduğundan bir dağ başına ulaşmıştır.
Yanıt E

d. Kara – Deniz Dağılımı

  • Kara ve denizler sıcaklığa etki ettikleri gibi rüzgar, buharlaşma ve nemliliğe de etki ederek iklim üzerinde etkili olurlar.
  • Kara ve Denizlerin farklı ısınmalarının nedenleri ;

– Karalar katı yüzeylerdir. Denizler ise saydam ve hareketli yüzeylerdir.
– Güneş ışınları karalarda yüzeyde depo edilirken denizlerde 200 m derinliğe kadar ulaşabilirler.
Bu nedenle;
Kara yüzeyleri çok ve çabuk ısınıp soğurlarken, denizler az ve yavaş ısınıp soğurlar.

UYARI: Güneş ışınları yerel saat ile 12:00′de en büyük açıyla düştüğü halde günün en sıcak saati 14:00′dür. Bu durum ısı birikimi ile açıklanır. K.Y.K’de karalarda en sıcak ay Temmuz denizlerde ise Ağustos’dur. Örneğin; deniz kıyısında yer alan İzmir’de en sıcak ay Ağustos iken Afyon’da Temmuz’dur.

e. Okyanus Akıntıları

  • Okyanus ve denizlerde yer değiştiren su kütlelerine akıntı denir.

Akıntıların oluşmasında;
– Yoğunluk farkı – Seviye farkı
– Sıcaklık farkı – Gel – git
– Tuzluluk farkı – Sürekli rüzgârlar
etkili olmuştur

  • Ekvatordan hareketlenen akıntılar ulaştıkları yerin sıcaklıklarını artırırken, kutuplardan gelen akıntılar ulaştıkları yerin sıcaklıklarını azaltırlar.

Ekvator_hareketleri

f. Rüzgârlar

  • Rüzgârlar aynı okyanus akıntıları gibi estikleri yerin sıcaklık özelliklerini gittikleri yere taşırlar. Yani ekvatordan gelenler sıcaklık ortalamalarını yükseltirken, kutuplardan gelenler sıcaklık ortalamalarını azaltır.
  • Kuzey yarımkürede kuzeyden, güney yarımkürede güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı azaltır.
  • Kara ve denizlerin farklı ısınmasından dolayı oluşan rüzgârlar mevsime ve estiği yere göre sıcaklığı etkiler. Örneğin; Kışın denizden gelen rüzgar ılık hava getirirken yazın denizden gelen rüzgar havayı serinletir.

Ruzgarlar

g. Atmosfer Nemliliği

  • Atmosferdeki su buharına nem denir. Fazla nem ısınmayı ve soğumayı yavaşlatır. Sıcaklık farklarını azaltır. Nem deniz ve göl kenarlarında fazla, denizden uzak ve yüksek yerlerde ise azdır.

ÖRNEK: Kışın, bulutsuz günlerde havanın çok soğuk (ayaz) olmasının başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Havadaki nem oranının artması
B) Işıma yoluyla yerden atmosfere verilen ısının tutulamaması
C) Atmosfer basıncının düşmesi
D) Alçalıcı hava hareketlerinin olmaması
E) Güneşten gelen enerjinin azalması
1991 ÖYS

ÇÖZÜM: Bulutsuz günlerde havadaki nem oranı düşük olduğundan yerin ısı kaybetmesi hızlanır.
Yanıt B

 

İzoterm Haritaları

  • Eşit sıcaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izoterm denir. Bu izoterm eğrilerinden oluşan eğrilerle çizilen haritalara da izoterm haritaları denir.
  • İzoterm haritaları gerçek ve indirgenmiş sıcaklık haritaları olmak üzere 2′ye ayrılır. Bu haritaların çiziminde enlem, denizellik, karasallık, okyanus akıntıları gibi faktörler etkili olmaktadır. İndirgenmiş izoterm haritalarında yükselti faktörü etkisizdir. Her yer 0 m’ye indirilerek çizilir.
  • Sıcaklık haritaları incelendiğinde eğriler kuzey yarımkürede daha fazla sapar. Güney yarımkürede ise eğriler daha düzgün, enleme daha uygun olarak uzanır. Bu özelliğin nedeni Kuzey yarımkürede karaların,güney yarımkürede ise denizlerin daha geniş yer kaplamasıdır.

Ocak Ayı İndirgenmiş İzoterm Haritasına Göre

Ocak_ayi_izoterm_haritasi
– Dünya’nın en sıcak yeri Oğlak Dönencesi çevresidir.

  • Nedeni ise Güneş ışınlarının geliş açısı, nem azlığı ve alçalıcı hava hareketleridir.


– Dünya’nın en soğuk yereleri Kuzey Asya ve Sibirya’dır. Nedeni enlem ve karasallıktır.
– Eğriler karaların daha fazla olduğu Kuzey yarımkürede daha fazla saparken Güney yarımkürede daha düzgün uzanır.
– Kıtaların batı ve doğu kıyılarında sıcaklık eğrilerinindalgalandığı görülür. Bunun nedeni okyanus akıntılarıdır.
– En düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki fark KYK’de, GYK’ye göre daha fazladır. Nedeni karasallık.

Temmuz Ayı İndirgenmiş İzoterm Haritasına Göre

temmuz_ayi_izoterm_haritasi
– Dünya’nın en sıcak yerleri 30° Kuzey enlemi çevresi ve Orta Doğu’dur. Nedeni karasallık, nem azlığı ve alçalıcı hava hareketleridir.
– Dünya’nın en soğuk yeri ise Güney kutbudur. Nedeni enlem ve karasallıktır.
– Kuzey yarımkürede yaz mevsimi olduğu için 0°C eğrisi yok gibidir. Bunun nedeni karaların fazla ısınmasıdır.
– 25°C eğrisine bakıldığında Güney yarımkürede ekvator üzerindeyken Kuzey yarımkürede 35° – 40° enlemlerine kadar uzanır. Bunun nedeni karaların fazla ısınması ve Güneşin geliş açısıdır.
– Kıtaların batı ve doğu kıyılarında sıcaklık eğrilerinin dalgalandığı görülür.Bunun nedeni okyanus akıntılarıdır.

Yıllık İndirgenmiş İzoterm Haritasına Göre

yillil_indirgenmis_izoterm_haritasi
– Dünya’nın en sıcak yeri 30° enlemleri çevresidir. Bunun nedeni karasallık ve dinamik yüksek basıncın etkisidir.
– Dünyanın en soğuk yerleri kutup bölgeleridir. Bunun nedeni enlem ve karasallıktır.
– En sıcak yerlerinde en soğuk yerlerinde kuzey yarım kürede yer alması karaların oranının fazla olmasıyla açıklanır.
– Kuzey yarımkürede eğrilerin daha fazla sapmasının nedeni karaların fazla olmasıdır.

Scroll Up